مهدویت از دیدگاه علامه طباطبایی

مهدویت از دیدگاه علامه طباطبایی
آیت الله فقهی، از جمله شاگردان و بهره گیرندگان از محضر درس و منبع فیض علامه طباطبایی رحمت الله علیه است. ایشان پس از آنکه، تحصیلات خویش را در خارج فقه و اصول با قرار گرفتن در شعاع علمی و عملی حضرت امام خمینی رحمت الله علیه و پس از آن، استفاده از آیت الله العظمی بهجت، دام ظله، پشت سر نهاد، به منظور بهره گیری از تفسیر و اخلاق و عرفان، به حلقه درس علامه پیوست، و هم اینک از آن بازمانده سلسله جویندگان لقاء الهی بسیار به نیکی یاد می کند. از جمله آثارش می توان به ملحقات و تصحیح کتاب سنن النبی صلی الله علیه و آله، تألیف علامه طباطبایی و شش جلد از سلسله سخنان کوتاه از پیشوایان دینی سنن ائمه اطهار علیه السلام و امثال قرآن (در دست تألیف) اشاره نمود.
حضور ایشان در آن محضر گرانقدر سبب شد تا برای جویا شدن از دیدگاه علامه پیرامون منجی و موعود آخرالزّمان و وجود حضرت مهدی علیه السلام به گفت وگویی صمیمانه بنشینم. این گفت وگو را به مناسبت ۲۴ آبان، روز بزرگداشت علامه طباطبایی رحمت الله علیه تقدیم می کنیم، امید آنکه مورد استفاده شما قرار گیرد.
با عرض تشکر و سپاس از اینکه دعوت ما را پذیرفتید، خواهش می کنیم درباره نظر مرحوم علامه طباطبایی رحمت الله علیه حول موضوع مهدویت و مباحث مرتبط با آن، منجی گرایی و موعود آخرالزمان و به ویژه وجود امام عصر علیه السلام مطالبی را برای ما و خوانندگان موعود، بیان بفرمایید.
بسم الله الرحمن الرحیم. در میان روایات بین بحث هایی که مربوط به ائمه اطهار علیه السلام انجام گرفته، دو نفر، و دو بزرگوار از ائمه علیه السلام بیش از بقیه، مورد توجه قرار گرفته اند:
امیرالمؤمنین، علی علیه السلام و حضرت بقیهالله، امام زمان علیه السلام، و قرآن مجید نیز نسبت به معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام وصی و جانشین اول پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله و آخرین وصی آن حضرت، امام زمان علیه السلام توجه خاصی مبذول داشته است. علماء و دانشمندان شیعه و سنّی نیز، نسبت به این دو بزرگوار حساس بودند و در اظهارات و تألیفاتشان این دو بزرگوار را مورد توجه قرار داده اند و بحث های مختلفی در این زمینه انجام داده اند. و مفسرین عالیقدر نیز به مناسبت آیات مربوطه، در ارتباط با این دو شخصیت بزرگ، بحث هایی کرده اند. من جمله علامه طباطبایی رحمت الله علیه در تألیفات مختلف خویش، به ویژه در تفسیر المیزان راجع به این دو بزرگوار، به مناسبت آیاتی از قرآن که به ایشان اشاره دارد، بحث کرده اند.
یکی از آیاتی که به احتمال قوی، به نظر علامه، در ارتباط با امام زمان علیه السلام می باشد، آیه شریفه ۲۱۰ سوره مبارکه بقره است، که علامه آنرا به عنوان حادثه ای که وقوعش در دنیا متوقع می باشد، ذکر کرده، و در بحث راوی به شرح آن مطلب پرداخته اند. به نظر می رسد، کسی از مفسرین محترم راجع به این مطلب در این باره توجه نکرده اند و یا اینکه بنده ندیده ام. علامه در بحث روایی در ارتباط با آیه شریفه مورد نظر بحث جدیدی را بیان می کند که از نظر فلسفه غیبت امام غائب علیه السلام و از نظر روایات مربوطه، مورد تأیید می باشد. آیه ای که در زمینه آن، ایشان مبحث و مسئله امام زمان علیه السلام را مطرح کرده اند، عبارت است از:
هل ینظرون إلّا أن یأتیهم الله فی ظللٍ من الغمام و الملائکه و قضی الأمر و إلی الله ترجع الْأمور.
آیا انتظار دارند که خداوند و فرشتگان، سوار بر ابرها شده نزد آنها بیایند و تکلیفشان یکسره شود، با اینکه سرنوشت معین شده و بازگشت امور همه با خداست.
علامه طباطبایی در تفسیر، سه احتمال راجع به این آیه داده اند. یکی از مفسرین گفته اند تا حدودی این آیه پیچیده است، ولی به نظر می رسد علامه طباطبایی رحمت الله علیه خوب از عهده آن بر آمده است،
احتمال اول، این است که کفار در انتظار چنین مسئله ای هستند. ولی علامه این را رد می کنند چون آیاتی که قبل و بعد از این آیه است، در ارتباط با مؤمنین است. و قرآن کلامی در اوج فصاحت است، بنابراین کلام آن در اینجا نیز به یکدیگر مرتبط است و مسئله اینجا در ارتباط با مؤمنین است، نه کفار، و آن هم در مورد اختلاف مؤمنین که اگر مؤمنین، اختلاف را کنار بگذارند و از حق تبعیت کنند، مسئله ای به وجود نخواهد آمد. به نظر می رسد که اگر همین الان هم شما از مؤمنین سؤال کنید، منتظرند که آقا بیاید و مسئله را خاتمه دهد. خداوند در پایان می فرماید:
و إلی الله ترجع الأمور.
و بازگشت امور همه با خداست.
ایشان تا این حد در اینجا بیان می کنند، و بعد می فرمایند: در اینجا سه احتمال وجود دارد:
یکی اینکه تحدیدی است برای عالم آخرت (یعنی اینکه در عالم آخرت خدا می فرماید:
هل ینظرون.
آیا انتظار دارند …
که به دلیل وجود عبارت:
فی ظلل من الغمام …
در زیر سایبانی از ابرها …
که مربوط به این دنیاست و به عالم آخرت مربوط نمی شود، در نتیجه این احتمال درست نیست.
دوم، اینکه تهدیدی در انتظار آنان است، چه در دنیا و چه در آخرت.
و سوم اینکه تحدیدی است در ارتباط با واقعه ای که توقعش در دنیا متوقع است. البته علامه، در آنجا وارد بحث شده و موارد مربوط به آخرت و وجود عبارت فی ظللٍ من الغمام در آیه را رد می کند. چنان که در آیات دیگری نیز عبارت:
یأتیهم الله،
خداوند نزد آنها بیاید.
آمده است و می توان آن را به آخرت مربوط کرد، اما تنها جایی که عبارت فی ظللٍ من الغمام آمده اینجاست.
مرحوم علامه رحمت الله علیه در بخش روایی تفسیر، درباره این آیه، چه می فرمایند؟
در این مورد، علامه موقعی که وارد بحث روایی می شوند ابتدا سه حدیث در تفسیر آیه نقل می کنند و می فرمایند، در تفسیر آیه فوق سه معنا آمده است: معنای اول روز قیامت و معنای دوم در مورد روز رجعت و سومین معنا ظهور مهدی علیه السلام است.
این روایات، در ظاهر به چیزهای مختلفی اشاره می کنند و متفاوت هستند، اما به نظر علامه چنین است که: گاهی ائمه علیه السلام مراتب یک واقعیت را به گونه های مختلف آورده اند. و این به خاطر وحدت و سنخیتی است که در این سه معنا وجود دارد.
به نظر علامه، مردم حاضر نشده اند به خود زحمت دهند و در رابطه با قیامت تحقیق بیشتری کنند و در نتیجه نفهمیده اند که قرآن راجع به این روز عظیم چه فرموده است و بدین جهت درباره این روایات که شاید از ۵۰۰ روایت، که در ابواب مختلف نقل شده تجاوز کند، دچار اختلاف شده اند.
اوصاف این سه روز، یعنی قیامت، رجعت و ظهور که در تأویل آیه ذکر شده و معنای آن به نظر علامه طباطبایی چیست؟
بعداً ایشان به معنای این سه روز هم می پردازد. آنچه که از کلام خدای تعالی درباره قیامت و اوصاف آن به دست می آید، این است که قیامت روزی است که هیچ سببی از اسباب و هیچ کار و شوری از خدای سبحان پوشیده نیست. روزی است که تمام اوهام از بین می رود و آیات خدا در کمال ظهور، ظاهر می شود. در سراسر آیات قرآن و روایات هیچ دلیلی به چشم نمی خورد که دلالت کند بر اینکه در آن روز، عالم جسمانی به کلی از بین می رود. بلکه بر عکس، ادله ای که به چشم می خورد بر خلاف این معنا دلالت دارد. می فرماید، قیامت در همان عالم انجام خواهد گرفت. چیزی که هست این معنا استفاده می شود که در آن روز بشر، یعنی این نسلی که خدای تبارک و تعالی از یک مرد و زن به نام آدم و همسرش پدید آورد، قبل از قیامت از روی زمین منقرض می شود. بین عوام چنین جا افتاده که همه چیز از بین می رود، اما در قرآن دلیلی بر این امر نداریم. روایاتی هم داریم که بهشت و جهنم الان هست و در گستره همین عالم هم هست. عالم از نظر ترقی و درک واقعیات عوض می شود، و می شود عالم آخرت. مثلاً افرادی که از زمان حضرت آدم تا به الان مرده اند، الان در عالم برزخ هستند، عالم برزخ کجاست؟ عالم برزخ به گفته آیه در همین دنیاست. عالم آخرت هم در همین دنیاست. منتهی به شکل خاص دیگری، و خلاصه می فرماید، بین نشئه دنیا و نشئه قیامت مزاحمت و زیادتی نیست ـ بر خلاف آن چیزی که عوام فکر می کنند، که این عالم یک چیزی است و عالم آخرت یک چیز دیگر ـ و وقتی قیامت بیاید بعضی جزئیات دنیا از بین می رود. ولی کلیت آن از بین نمی رود. همچنان که میان بزرخ که هم اکنون اموات در آن عالمند با عالم دنیا مزاحمتی نیست، عالم آخرت هم با دنیا مزاحمتی ندارد. معمولاً فکر می کنند کسی که مرده به آن عالم رفته، یعنی به عالم دیگری غیر از این عالم، نخیر، توی همین دنیاست، ولی در عالم برزخ است. چون مستور از چشم هاست این چنین فکر می شود که به عالم دیگر رفته است و گرنه همین الان هم برای کسانی که چشم برزخی آنها باز است، همان زمان که در حیات دنیوی هستند پرده ها از جلوی چشمان برداشته شده است، چنانکه خود پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیه السلام و اولیاء خدا همه اینطور بودند.
حارث بن نعمان، یک روز بعد از نماز صبح خدمت رسول الله صلی الله علیه و آله آمد. حضرت متوجه شدند که صورت او حالت خاصی دارد. فرمودند:
کیف حالک.
حالت چطور است؟
فرمود: علی یقینٍ.
بر حال یقین ام.
فرمودند: و ما علامه یقینک؟
نشانه یقینت چیست؟
عرض کرد: یا رسول الله، گویا اهل جهنم را می بینیم که در آتش هستند.
این حقیقت روز قیامت است. روزی است که مردم برای رب العالمین به پا می خیزند، و همه اسرارشان آشکار می شود و چیزی از ایشان بر خدا پوشیده نمی ماند. به همین جهت است که گاهی از روز مرگ به روز قیامت تعبیر می شود، چون روز مرگ هم روزی است که پرده ها از روی اسباب برای میت کنار می رود. آنچه در مورد قیامت آمده، همین بود که گذشت. هر چیز دیگری هم ذکر شده است طبق همین چیزی است که گذشت.
علامه، خصوصاً راجع به رجعت چه می فرمایند، و آن واقعه چگونه تحقق خواهد یافت؟
اما روز رجعت مسیر نظام دینوی متوجه به سوی روزی است که در آن روز آیات خدا به تمام معنا ظهور و بروز پیدا می کند. روزی که دیگر خدای سبحان نافرمانی نمی شود:
لا یعصی الله فیه.
بلکه با خلوص، عبادت می شود. روزی است که بعضی از اموات که به خوبی و یا بدی برجسته بودند، دوباره به دنیا بر می گردند تا میان حق و باطل حکم شود و این معنا به ما می فهماند که روز رجعت، خود، یکی از مراتب روز قیامت است. هر چند که از نظر ظهور، به روز قیامت نمی رسد. چون در روز رجعت تا اندازه ای شر و فساد امکان دارد ولی در قیامت هیچ شر و فسادی راه ندارد. اما روز ظهور حضرت مهدی علیه السلام، این روز، روزی است که حق ظاهر می شود هر چند در آن روز نیز شر و فساد تا اندازه ای وجود دارد. بنابراین می توانیم چنین بگوییم که روز ظهور مهدی علیه السلام هم متعلق به روز رجعت شده است. البته، اول ظهور حضرت مهدی علیه السلام است و بعد رجعت. و در هر دو، حق ظاهر می شود و تا اندازه ای نیز در آن زمان وجود دارد.
ولی حق در رجعت بیشتر از روز ظهور متجلی می شود و فساد نیز در آن کمتر است. در قیامت هم که شر و فساد اصلاً راه ندارد و حق به تمام معنا ظاهر می شود. ظهور حضرت بقیهالله علیه السلام مرحله آخر دنیا و چسبیده به عالم آخرت است. عالم دنیا یعنی عالم فساد، و عالم آخرت یعنی بر چیده شدن فساد. رجعت بین ظهور و قیامت است و بنابراین ظهور حق در آن بیشتر و فساد در آن کمتر است.
علامه رحمت الله علیه در ادامه تفسیر آیه مذکور می فرماید: به نظر حضرات معصومین علیه السلام ایام خدا (روزی که خواسته های خدا بیشتر عمل می شود) سه روز است: روز ظهور مهدی علیه السلام و روز رجعت، روز قیامت. و در روایت دیگری آمده: ایام خدا سه روز است، روز مرگ، روز رجعت، روز قیامت.
چنان که ملاحظه می شود اتحاد این سه روز بر حسب حقیقت و اختلاف آنها از نظر مراتب ظهور باعث شده که در تفسیر ائمه علیه السلام که بعضی از آیات گاهی به روز قیامت، و گاهی به روز رجعت و گاهی به روز ظهور مهدی علیه السلام تفسیر شود. و چنین روزی فی نفسه ممکن است و منکر آن هیچ دلیلی بر نفی آن ندارد.
پس از بررسی های فوق و با مراجعه به آیات و روایات، احتمال سوم در نظر قوت می گیرد چون از این موارد استفاده می شود که آخرت آینده، همین دنیا و ظهور امام حقیقی است که در همین دنیا اتفاق خواهد افتاد.
آری، روز ظهور امام غائب و مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه وعده خدای سبحان است و باید شباهتی به روز رجعت و روز قیامت داشته باشد. و وجود مقدس امام زمان علیه السلام آخرین تیری است که در جهت هدایت مردم جهان از سوی خداوند به سوی آنان پرتاب شده و لازمه اش این است که حقیقت روشن شود و جهالت از بین برود.
علامه طباطبایی در کتاب ظهور شیعه در جواب این سؤال که: آیا می شود به حقایقی که در احادیث وجود دارد، دست یافت؟ بعد از یک بحث فلسفی و استشهاد از آیات و روایات می فرمایند: نیل به چنین چیزی راهی جز تبعیت از حق ندارند.
لطفاً در مورد دیدگاه علامه درباره روز ظهور نیز برای ما صحبت بفرمایید. و اینکه به نظر ایشان ظهور در چه زمانی واقع خواهد گردید؟
هنگامی که حضرت ظهور می کند، تبعیت از حق است که موجب می شود بعضی از آن حقایق روشن شود و آمدن حضرت نیز برای همین است. علامه در همان کتاب می فرماید: قرآن کریم در چندین آیه مژده چنان روزی را به اهل حق و حقیت می دهد. و می گوید، چنانچه به انبیاء سلف خبر دادیم، سرانجام دنیا به کام اهل تقوی خواهد بود. و روزی خواهد رسید که معبود دیگری جز خدای یگانه در محیط بشریت خودنمایی نکند و جز دین و آیین حق در عالم انسانی حکومت ننماید و نشانه ای از رذایل اجتماعی نماند. و سنت قطعیه (اخبار نبی اکرم صلی الله علیه و آله و اهلبیت علیه السلام نیز همین معنا را مشروحاً بیان کرده و این دوره انسانی و آغشته به سعادت را روز ظهور و پس از ظهور مهدی عجل الله تعالی فرجه معرفی می نماید.
مشابه این سخن علامه، حدیثی از امام باقر علیه السلام نقل می کنیم: حمران بن اعین در خدمت امام باقر علیه السلام عرض کرد: یابن رسول الله، دولت حق شما چه زمانی ظاهر می شود؟ حضرت فرمودند:
ای حمران، شما از احوالات افراد روزگار خودت می توانی بفهمی که حضرت ظهور می کند یا نه. حضرت ادامه می دهند: عالمی بود، به فرزندش می گفت: من به آخر عمر خود رسیده ام، بیا تا این علم خود را به تو یاد دهم. او توجهی به علم پدر نکرد. بالاخره موقعی که خواست از دنیا برود به پسرش گفت: پسرم، من هر چه خواستم به تو بیاموزم، تو نخواستی از من بهره بگیری ولی همسایه آمد پیش من و من یک سری چیزهایی به او یاد داده ام هر موقع گرفتار شدی برو و از او بپرس. آن عالم از دنیا رفت بعد از مدتی حاکم وقت، خوابی دید. و برای تعبیر آن خواب کسی را خواست. گفتند: کسی نیست. فقط شخصی بوده و از دنیا رفته، پسری دارد که جانشین اوست. حاکم پسر را احضار کرد. آن پسر ترسیده رفت سراغ همسایه و ماجرا را برای او تعریف کرد. همسایه به او گفت، چیزی نیست شاه خوابی دیده و تو وقتی نزد او می روی از تو یک کلمه می پرسد و تو در جواب می گویی سال، سال گرگ است. بعد حاکم به تو پاداش و هدایای زیاد می دهد. پسر با شنیدن این سخن خوشحال شد و قول داد که آن پاداش را خواهد آورد و با او شریک خواهد شد. پسر به حضور حاکم رفت و در جواب حاکم گفت: سال، سال گرگ است. هدایا را دریافت کرد. بعد با خود گفت چه لزومی دارد که اینها را با همسایه شریک شوم. خودم همه را استفاده می کنم. از همانجا تصمیم گرفت که سراغ همسایه نرود. تا اینکه سلطان خواب دوم را دید. و باز او را خواست. پسر با خود اندیشید که بدقولی کردم ولی از طرف دیگر جان خود را در خطر می دید، بنابراین رفت به سراغ همسایه و گفت، نفس بر من غلبه کرد و نشد که نزد شما بیایم و به قولم عمل کنم. ولی شما مرا نجات بدهید. همسایه گفت، این بار به قولت وفا می کنی؟ گفت: بله، این دفعه همه اش را می دهم به شما. همسایه گفت: همه اش را نمی خواهد بدهی. مقداری هم به من بدهی، کافی است. همسایه ادامه داد: این بار می روی نزد شاه، خوابی دیده است. در تعبیر خواب می گویی، امسال سال میش است. رفت، جوایز را گرفت، مردد بود که برود نزد همسایه یا نه، یک قدم برمی داشت بعد برمی گشت و بالاخره با خود گفت: اتفاقی نمی افتد. رفت و از جوایز به تنهایی استفاده کرد تا اینکه خواب سوم پیش آمد. این بار دیگر خیلی شرمنده و خجالت زده شد. نمی دانست به سراغ همسایه برود یا نرود. بالاخره دید که جانش در خطر است. آمد نزد استاد که یقیناً این بار می آورم خدمت شما، گفت: می روی خدمت سلطان و می گویی امسال سال میزان و ترازو و عدل است. او آمد و جوایز را گرفت و یکسره رفت خدمت استاد.
مرحوم مجلسی در توضیح این مطلب، بیان می کند که روز ظهور مهدی علیه السلام روزی است که همه حقیقت را درک می کنند. سال اول سال گرگ بود. یعنی زمانی که مردم همدیگر را می خورند، و به حقیقت و حقوق دیگران اهمیتی نمی دهند. دوره بعدی دوره میش است. میش معمولاً یک حالت تردید و بیم و امید دارد، زمانی هم افکار و روحیه مردم چنین حالی دارد. یعنی یک عده حقیقت را می گیرند و عده ای نمی گیرند. دوره سوم زمانی است که حقیقت رخ داده، یعنی همان زمان ظهور حضرت علیه السلام.
شبیه این حدیث، احادیث دیگری هم هستند که بیان می کنند، زمانی که مردم بخواهند از حق تبعیت کنند، آن روز، روز ظهور است. که مشابه روز رجعت و روز قیامت می باشد.
معمولاً اشکالی که ممکن است در اینجا مطرح شود، این است که آیا مردم منتظر بمانند تا چنین روزی فرا رسد. و به صورتی معجزه آسا، شرایط مهیا گردد؟
در جواب این نکته که این همه توسلات و دعا برای حضرت و گریه و زاری برای آمدن حضرت لزومی ندارد، و باید صبر کنیم تا شرایط مطابق آنچه توصیف شده، شود، باید دانست که:
اولاً، خداوند است که امور را مقدر می کند و همانطور که می گوییم:
جاءالحقّ و زهق الباطل.
حق آمد و باطل از میان رفت.
به دست خداست. خداوند می تواند یک شبه شرایط ظهور را مهیا کند.
ثانیاً، همه این ناله و فغان و دعا برای حضرت علیه السلام از طریق مردم، خود می تواند مقدمه و مهیا کننده شرایط برای فرا رسیدن ظهور باشد. در واقع دریافت عمومی مردم، خود یکی از راه های تشخیص نزدیک بودن ظهور حضرت است. یعنی باید آنقدر مردم تضرع کنند و ظهور حضرت را بخواهند و به خاطر حضرت از معاصی دست بردارند، تا اوضاع برای آمدن حضرت آماده شود. البته اینکه ظهور حضرت همراه با معجزه است، جای خود دارد ولی باید دانست که افکار باید برای این ظهور آماده باشد و درست است که حضرت همانند رسول اللّه صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام با شمشیری می آید، ولی مردم هم باید آمادگی لازم را داشته باشند.
علامه طباطبایی در همان کتاب شیعه در اسلام پس از صحبت در مورد دوازده امام معصوم علیه السلام، پیامی آورده اند، پیام شیعه، که بد نیست در اینجا آن را مطرح کنیم: پیام معنوی شیعه به جهانیان یک جمله بیش نیست و آن این است که خدا را بشناسید. و در آخر بیان می کند که:
امام شناسی عین خداشناسی است و خداشناسی عین امام شناسی است.
در روایت است که:
من عرف نفسه فقد عرف ربّه.
هرکه خودش را شناخت محققاً پروردگارش را شناخت.
عرف نفسه می شود ولایت.
علامه در جواب دکتر هانری کربن در مورد معنای امامت می فرمایند:
امامت حقیقتی است که در آن حقایقی از این عالم برای ولی خدا کشف می شود. و امام شخصی است که از ابتدا بدون اینکه زحمتی بکشد، این موهبت در اختیارش قرار گرفته است.
و در ادامه می گوید: یک ولایت اکتسابی هم داریم که در اثر عبودیت حاصل می شود.
عنوان بصیری که ۷۴ سال داشت و از طلب علم از این طرف و آن طرف، خسته شده بود، خدمت امام صادق علیه السلام رسید. در ابتدا حضرت قبول نکرد، بعد توسل به حضرت رسول صلی الله علیه و آله پیدا کرد و دوباره خدمت امام صادق علیه السلام رسید، و حضرت قبول کرد. به حضرت عرض کرد: آمده ام تا از آن علمت به من یاد دهی. حضرت فرمود:
لیس العلم بالتّعلّم بل هو نورٌ یقذفه الله فی قلب من یشاء.
علم، به آموختن نیست، بلکه نوری است که خداوند در قلب هرکس بخواهد، قرار می دهد.
بعد گفت، من از کجا این را به دست آورم. حضرت فرمود:
أطلب فی نفسک حقیقه العبودیه.
در باطن خودت حقیقت عبودیت را دریاب.
او دست برنداشت، و پرسید: حقیقت عبودیت چیست؟ حضرت فرمود:
حقیقت عبودیت سه چیز است:
۱- خودت را مالک هیچ چیز ندانی. (حتی خودت را مالک خودت هم ندانی) و بدانی که هر چه هست مال اوست.
۲- از خودت اراده نداشته باشی.
اجازه بدهید این مطلب را هم بگوییم چون اینها همه از امام زمان علیه السلام است.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان راجع به معرفت نفس بحثی دارند. احادیثی به عبارات مختلف که فقط سه حدیث از آنها از کلمات حکم علی علیه السلام است، آن احادیث مشهورند، ولی یک حدیثی را من چند وقت پیش در کشکول شیخ بهایی دیدم که:
قال بعض الأنبیاء یا ربّ کیف الطّریق إلیک.
یکی از انبیاء گفت: پروردگارا، چگونه ما بر تو راه پیدا کنیم. خداوند گفت:
أترک نفسک، تعالی.
نفست را ترک کن، به سوی من بیا.
تو خود حجاب خودی، حافظ از میان برخیز.
در مورد طریق معرفت علامه طباطبایی می فرمایند: طریق ما طریقی است که به مرحوم ملا حسین قلی همدانی می رسد ایشان هم از مرحوم سید علی شوشتری رحمت الله علیه بعد آسید احمد کربلایی و آقای قاضی که به دست ما رسیده و آسید علی شوشتری هم از ملاقلی جولایی، که ایشان می فرماید: ما نشناختیم ایشان هم نشناخت، هیچ کس نشناخت این فرد را. و این طریق طریق معرفت نفس است. معرفت نفس هم این است که می گوید:
أترک نفسک تعالی.
تا نفس هست راه نیست.
حضرت عالی رابطه میان امام شناسی و خداشناسی را در بیان علامه رحمت الله علیه چگونه تبیین می کنید؟
تنها خدا است که واقعیت غیر قابل زوال است، و همه چیز در پناه هستی او رنگ هستی می یابد و با روشنایی ذات او روشن و پیدا می شود. هنگامی که انسان با چنین درکی مجهز شود، آنوقت است که خیمه هستی او در پیش چشمش مانند حباب روی آب فرو می خوابد و عیناً مشاهده می کند که جهان و جهانیان به یک هستی نامحدود و حیات و قدرت و علم و هر گونه کمال متناهی تکیه زده اند، و انسان و هر پدیده دیگر جهانی ابتدا دریچه های گوناگونی هستند که هر کدام به اندازه ظرفیت خود ماوراء خود را، که جهان ابدیت است نشان می دهند. آیینه حق نما هستند. آن وقت است که انسان اصالت و استقلال را از دست خود و هر چیزی گرفته و به صاحبش رد می کند. و دل از هر جاکنده به خدای یگانه می پیوندد و در برابر عظمت و کبریایی وی به چیزی جز او سر تعظیم فرو نمی آورد. آن وقت است که انسان تحت ولایت و سرپرستی پروردگار خود قرار می گیرد. هر چه را بشناسد، با خدا می شناسد.
و با هدایت و رهبری خدا با اخلاص پاک و اعمال نیک آیین اسلام و تسلیم حق، که آیین فطرت است، متلبس می گردد. این است آخرین درجه کمال انسان و مقام انسان کامل، یعنی امام علیه السلام، است. که به موهبت خدایی به این مقام رسید. و کسانی که از راه اکتساب به این کمال نائل شوند (اولیاء الله) با اختلاف درجاتی که دارند، پیروان حقیقی امام می باشند و از اینجا روشن می شود که خداشناسی و امام شناسی هرگز از هم جدا نمی شوند، چنانکه خداشناسی و خود شناسی از هم جدا نمی شوند. زیرا کسی که هستی مجازی خود را بشناسد هستی حقیقی خدای بی نیاز را شناخته است و بالاخره تشریف آوردن امام زمان علیه السلام که خاتم اوصیاء است و باید شریعت را به حقیقت برساند.
با توجه به آنچه درباره دوران های مختلف، و پر شدن جهان از ظلم و جور بیان شده، اطلاق عنوان زمان میزان و اعتدال به هنگامه ظهور چه معنایی می یابد؟
ظهور زمانی اتفاق می افتد که زمین پر از ظلم و جور شده باشد. بعد از اینکه زمین پر از ظلم و جور شد، حضرت علیه السلام ظهور می کند. اما این منافاتی ندارد با اینکه باید درک حقیقت و پیروی از آن، به تعبیر علامه، حاصل شود. اگر این حاصل نشود، کسی ایمان نمی آورد و آمدن حضرت نیز فایده ای ندارد. معمولاً انتظار فرج را اینطور معنا می کنند که شما خودت را آماده کن. بله نه منِ تنها، نه صد نفر، نه هزار نفر، بلکه طبق روایات و بحث های علمی این است که حضرت زمانی تشریف می آورند که زمان گرگ سپری شود، عصر میش هم سپری شود، تا برسد به عصر میزان و عدل و مقصود از عدل، اجرای عدل نیست. عدل این است که مردم مقام خود را بفهمند. حقیقت این عالم را بفهمند.
باید توجه کنیم که زمان روشن شدن آن حقیقت مشخص نیست. ممکن است که به خواست خدا و با یک حادثه ای و در یک آن مقدمات ظهور فراهم شود. مقدمه ظهور، عمده ترینش آماده بودن مردم است.
علامه طباطبایی رحمت الله علیه چه تعداد از آیات قرآن را در تفسیرشان، مربوط به امام زمان علیه السلام دانسته اند.
در چندین جا، ایشان در مورد امام زمان علیه السلام بحث کرده اند، اما تعدادش را به شمارش نیاورده اند. آیه ای هست در جلد ۵ المیزان در مورد اینکه خداوند می فرماید، باید این ظلم ها رفع بشود و زندگی راحتی را درک کنید. تا این مسائل هست آن ظاهر نمی شود، تا آنجا که می گوید، زمانی این چنین بود و الان هم اینچنین است. بعد آن احادیث خاصی که در ملاحم (نشانه ها) و خبرهای آخرالزمان ذکر می شود از سلمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در مکه ایستاده بودند و آن حدیث را بیان کردند. از همه نزدیک تر به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله سلمان بود. بعد سلمان می گوید: آیا این چنین خواهد بود؟ (که ـ در آخرالزمان ـ امر به معروف و نهی از منکر نمی کنند) حضرت می فرمایند، از این هم بالاتر. نه تنها امر به معروف و نهی از منکر نمی کنند، بلکه امر به منکر و نهی از معروف می کنند. وضع زن ها و حکّام و تجارت و ارتباط بین پدر و اولاد و… در آن حدیث آمده است.
بعد حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام نقل می کنند که آنجا هم از ظهور حضرت سؤال می کنند، و امام مطالبی بیان می کنند. البته من تحقیق نکردم ببینم در این ۲۰ جلد کجاها راجع به حضرت صحبت به میان آمده است. ولی جای کار دارد.
بعضی از بزرگان علت تألیف آثار بزرگ خود نظیر: تفسیر یا… را به رؤیا، مکاشفه یا دستوری خاص مربوط می نمایند. این مسئله در مورد علامه طباطبایی رحمت الله علیه چطور است. و آیا از خود ایشان صحبتی در مورد اینکه تشرفی نیز به محضر حضرت علیه السلام داشته اند نقل شده است؟
علامه طباطبایی اگر فردی را می دیدند که قابلیت داشته باشد، برای دستورات و راهنمایی ها و آن چیزهایی که از استادشان مرحوم آقای قاضی درک کرده بودند، او را می پذیرفتند. علامه، علاقه فراوانی به آقای قاضی داشتند. صراحتاً خودشان در چندین جا بیان کرده اند، من هرچه دارم از ایشان دارم. برای آقای قاضی در میان عرفا، بالاترین مقام را قائل بودند. حتی از بعضی از آقایان هم شنیدم علی الظاهر بعد از فوت آقای قاضی هم به ایشان در ارتباط بودند. آقای طباطبایی گویا فرموده بودند که آقای قاضی یقیناً امام زمان علیه السلام را می دیده اند. ولی دیگران هر چه خواسته بودند درباره خودشان از ایشان این مطلب را بشنوند نتوانسته بودند. آقای حسن زاده آملی از مرحوم آشیخ محمدتقی آملی که از شاگردان مرحوم آقای قاضی بودند، سؤالی در مورد سیر و سلوک می پرسد، ایشان می فرماید: دنیا می خواهی برو پیش آقای طباطبایی، آخرت می خواهی برو پیش ایشان. علم می خواهی برو پیش ایشان، معنویت می خواهی برو پیش ایشان. ما آن زمان که خدمت مرحوم آقای قاضی بودیم، آن زمان ها، ایشان صاحب کشف و کرامت بود. یعنی هنوز اینها هیچی نداشتند، آن زمان ایشان صاحب کشف و کرامت بودند.
مسئله ای که هست، این است که آقایانی که در این مسائل هستند، خودشان را مخفی می کنند. شما خدمت بعضی از بزرگان بروید، می گویند اول وقت نماز بخوانید، صلوات بفرستید. کتمان می کنند. حقیقت هم هست و آن حقیقت هم همین است. مرحوم ملا حسینقلی همدانی هم که دراویش سراغشان رفته بودند، راهشان نداده بودند. گفته بود، سبیل هاشون رو بزنند و بیایند. فرمود که اگر کسی بخواهد، فقط از راه شرع می تواند برسد. اینها از عمومی کردن مکاشفات می ترسند. یعنی یک جایی هستند که نمی توانند از آنجا غفلت کنند. قدرت و عظمت علامه این است که خودش را با بحث علمی مستور کرد. مردم ایشان را یک آدم فیلسوف ومفسّر می دانند. معمولاً هر چه از این آقایان هستند و مطالبی که دارند، بعد از فوتشان رو می شود.
در یک نگاه کلی، شما در کدامیک از آثار، علامه به بیان موضوع مهدویت برخورد کرده اید و شیوه بیان ایشان درباره آن چگونه است؟
عمده ترینش در المیزان است. همچنین در کتاب شیعه در اسلام. دو نکته جالب در آن کتاب وجود دارد. خوب این دو مسئله را آقایان هم نوشته اند ولی شما بیان ایشان را با بیان آنها ملاحظه کنید، می بینید که خیلی فرق دارد. ایشان تاریخ تولد امام دوازدهم علیه السلام را بیان می کنند، بعد نواب خاصه را ذکر می کنند، بعد بحثی در ظهور مهدی علیه السلام از نظر عمومی را بیان می کنند. در بحث نبوت و امامت به قانون هدایت عمومی:
فطرت الله الّتی فطر النّاس علیها …
فطرتی است که خداوند همه را بر آن فطرت بیافریده است.
اشاره می کند و بعد تمام مطالبش را بر این فطرت بیان می کند.
مردم فطرت را فراموش کرده اند. این هم که معنویت و روحانیت در انسان به وجود می آید، چون راه فطرت را پیدا می کنند. راه فطرت این است که ببینند چه نیستند. از آن راه فطرت که بروند، هدایت عمومی که در همه انواع آفرینش جاری است، و نوع انسان به حکم ضرورت با نیرویی، نیروی وحی و نبوت، مجهّز است که او را به سوی کمال انسانیت و سعادت نوع راهنمایی می کند. و نتیجه می گیرند که انسان هنوز به کمالش نرسیده است. آن زمانی است که حضرت علیه السلام می آیند و مردم را به کمال می رسانند. خلقت انسان هم برای این بود که به کمال برسد. هر موجودی هم دنبال کمال است. بعد بحث در ظهور مهدی علیه السلام از نظر خصوصی را مطرح می کنند و روایتی را نقل می کنند که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمودند، از نسل پیامبر صلی الله علیه و آله خواهد بود و اگر از عمر دنیا، جز یک روز نماند، آن روز آن حضرت می آید و حقیقت را روشن می کند. بعد دو تا اشکال مطرح می کند که مخالفین شیعه مطرح کرده اند. امام غایب علیه السلام باید تاکنون نزدیک به ۱۲ قرن عمر کرده باشد در صورتی که هرگز انسان عمر به این درازی نمی کند؟ ایشان می فرماید که یک محال داریم و یک مشکل.
ایشان در یک جلسه دیگری که (الهیات) شفا می گفتند. فرمودند، محال به ذهن انسان نمی آید. (این خیلی حرف بزرگی است). می فرمود که شما هیچ وقت به ذهنتان نمی آید که سفید و سیاه یکی باشد. این نمی شود. سیاه، سیاه است. ولی انسان یک زمان هایی به ذهنش می آید، که می شود من پرواز کنم و لذا این امکان دارد و امروز می بینیم که پرواز می کنند ولو با واسطه. آن زمان می گفتند مگر می شود وزنه چند صد تنی را در هوا نگه داشت، ولی این به ذهن آدم می آمد چون امکان دارد و محال نیست، لذا به ذهن می آید. می فرماید: وجود امام زمان علیه السلام را که بعید می شمارید، محال نیست. و ما این را معجزه می دانیم که خدا خواسته است که این طوری باشد. دیگران هم می نویسند که فلانی این قدر عمر کرد. و یا حضرت نوح علیه السلام این قدر عمر کرده است. در قرآن صراحتاً می گویند که حضرت نوح علیه السلام قومش را ۹۵۰ سال دعوت کرده است. و می گویند که قبل از دعوتش هم ایشان عمر داشته است. مخالفین شیعه اعتراض می کنند که وجود امام برای بیان احکام دین و حقایق دین و راهنمایی مردم است. لذا وقتی که ظاهر نیست، چه فایده ای دارد؟
ایشان (علامه) با یک ظرافت خاصی بیان می کنند که ما معتقدیم و دلیل هم داریم که امام علیه السلام برای انجام تمام شئون امامت لازم نیست ظاهر باشد. چنانکه حضرت علیه السلام به شیخ صدوق رحمت الله علیه فرمودند، که تو فتوای خودت را بده، ما در موقع اختلاف به دردت می خوریم.
از همه مهم تر راهنمایی معنوی و باطنی امام علیه السلام است.
مجدداً از فرصتی که در اختیار ما گذاشتید متشکریم.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *