آسیب شناسی مهدویت – تفسیرها و تطبیقهای نادرست

از جمله آسیبهایی که بیشتر بحث های مهدویت را تهدید کرده، تفسیرهایی است که توسط برخی گویندگان و نویسندگان ارائه میشود. اگرچه برخی شباهتها بین برخی حوادث و روایات وجود دارد، اما تفسیر آنها بر این پیشگوییها، نیازمند دلیلهای محکم و استواری است. در میان آسیبها این عامل گستره بزرگی را به خود اختصاص داده است که به بعضی از آنها اشاره میشود:
۷-۱٫ در موضوع انتظار
بحث «انتظار فرج» یک مقوله بسیار مهم در مهدویت است و این سبب شده تا برخی دوستان ناآگاه، و دشمنان آگاه بحثهای انحرافی را در آن پدید آورند. دیدگاه های انحرافی در مورد انتظار ـ که آثار اجتماعی مخربی نیز در پی دارند ـ بیشتر مشتمل بر موارد زیر است:
الف. برخی انتظار را در دعا برای فرج، امر به معروف و نهی از منکر جزئی، منحصر دانسته و بیشتر از آن، وظیفهای برای خویش قائل نیستند.
ب. گروهی معتقدند: در دوران غیبت، کاری از آنها بر نمیآید و تکلیفی بر دوش ندارند و امام زمان (عج) خود، هنگام ظهور کارها را سامان میدهد!!
ج. گروه سوم پنداشتهاند: جامعه بایستی به حال خود رها شود و کاری به فساد آن نباید داشت تا زمینه ظهور ـ که دنیایی پر از ظلم و فساد است ـ فراهم آید:
د. چهارمین گروه، گامی فراتر نهاده، میپندارند؛ نه فقط نباید جلوی فسادها و گناهان را گرفت؛ بلکه بایستی به آنها دامن زد تا زمینه ظهور حضرت مهدی (عج) هر چه بیشتر فراهم شود:
ه . گروهی نیز هر حکومتی را به هر شکل، باطل و برخلاف اسلام دانسته و معتقدند: هر کاری برای برپایی حکومت در زمان غیبت، خلاف شرع و مخالف نصوص و روایات است:
تقویت دیدگاه انتظار به معنای فراهم آوردن زمینه های ظهور، ظلمستیزی به مقدار توان و آمادگی برای ظهور امام زمان (عج) سهم مهمی در رفع این آسیب دارد.
۷-۲٫ موضوع ملاقات
یکی از آفتهای مهمی که در عموم علاقهمندان به نسبتهای متفاوت، آسیب ایجاد میکند، بحث ملاقاتگرایی افراطی است.(۱)از پیامدهای ناگوار این آفت، پدید آمدن مدعیانی است که بیدلیل یا به سادهترین اتفاق، ادعای ملاقات میکنند یا کسانی که تمام وظیفه خویش را رسیدن به دیدار حضرت میپندارند و از دیگر وظایف اساسی غافل شده و افراد را فقط به این عمل، به عنوان برترین وظیفه، فرا میخوانند!
امروزه کم نیست محافل و مجالسی که تمام وقت خویش را صرف نقل این حکایتها میکنند و از بحثهای اساسی و بنیادین اندیشه مهدویت غفلت میورزند.
کمترین پیامد این آسیب، یاس و ناامیدی در اثر عدم توفیق دیدار، توهمگرایی و خیالپردازی، رویکرد به شیادان و مدعیان مهدویت، نیابت و مدعیان ملاقات، دور ماندن از انجام وظایف اصلی، به دلیل اهتمام بیش از اندازه و غیر متعادل به دیدار و بدبینی به امام (عج) به علت عدم دیدار، است.
سوگمندانه باید گفت: پرداختن افراطی به بحث ملاقات و تشرفات باعث شده در ارتباط با حضرت مهدی (عج) ، کتابهایی نوشته شده و رواج فوق العادهای یابد! این مجموعه ها پُر است از حکایتها و داستانها و مطالبی که بسیاری از آنها نادرست و برخاسته از تصورات و خیال بافیهای نویسندگان آنهاست! و در برخی، شمهای از حقیقت وجود دارد.
رواج اینگونه کتابها و حکایتها، باعث شده که در برخی از مناطق کشور، شاهد به وجود آمدن جریانهای انحرافی و حوادث و اتفاقات نابخردانه و عوامفریبانه و خرافی باشیم. البته از این رهگذر برخی به خواسته های نفسانی خود دست یافته، افزون بر بهره های ناپایدار دنیایی، به شهرتهایی نیز میرسند. این آسیب جوی را پدید میآورد که اهل تعقل و اندیشه را به عقاید شیعه بدبین میکند و زمینه انحرافهای فکری را فراهم میآورد! به دنبال آن مخالفان تشیع، امکان رشد و گسترش مییابند و عقاید ناصواب عوام و عوامزدگان به نام تشیع ثبت و به دیگران انتقال مییابد و یک عقیدهای که در اصل آن، تمام فرقه های اسلامی توافق دارند، به گونهای مطرح شود که با اسلام واقعی، فرسنگها فاصله دارد و میدان دفاع را بر اندیشوران اسلامی و درست اندیشان و مصلحان، تنگ میکند.(۲)
نباید فراموش کنیم کم نبودند کسانی که همواره در زمان پیامبر و امامان (ع) ، به دیدار آن بزرگواران نائل میشدند؛ اما بهره معرفتی چندانی از آن ملاقاتها نمیبردند و گاهی هم مورد خشم و غضب ایشان واقع میشدند.
برای دوری از این آسیبها، بایسته است افرادی که عهدهدار انتقال این آگاهیها هستند؛ از شایستگیهای لازم شناختی، عاطفی و عملکردی برخوردار باشند تا بتوانند با ارائه اطلاعات اصولی، صحیح و سنجیده، نگرش و یا طرز تلقی افراد جامعه را نسبت به مباحث مهدویت، در جهت مثبت تغییر دهند و این مهمترین و موثرترین گام برای نهادینهسازی فرهنگ مهدویت است.
۷-۳٫ انتساب بیاساس برخی زمانها و مکانها به حضرت
برخی از مکانها و زمانها به نوعی مرتبط یا منتسب به آن امام همام است و دلدادگان به آن حضرت به نوعی اهتمام بدانها دارند. این خود سبب شده تا برخی از افراد سودجو، بدون دلیل و استناد قطعی، برخی مکانها را به آن حضرت مرتبط سازند و در پرتو آن به مطامع دنیوی خود دست یابند: از این رو بر علما و دانشمندان است تا با روشنگری از انتسابهای بدون دلیل مکانها و یا زمانها به آن امام غایب پیشگیری کرده، مردم را از شیطنت منحرفان دور سازند.
۷-۴٫ شرایط ظهور
در روایاتی چند مهمترین ویژگی آستانه ظهور، سرشار شدن زمین از ستم و فساد دانسته شده است. برخی پنداشتهاند: این وضعیت از «شرایط ظهور» است؛ از این رو بر این گمانند که میبایست برای تسریع در امر ظهور ـ در فراهم آمدن این شرط سهمی داشت!! که انگاره خود با همه آموزه های دینی ـ از جمله امر به معروف و نهی از منکر ـ در تعارض جدی است.
برخی دیگر پنداشتهاند: این وضع از نشانه های ظهور است و در برابر آن، ما هیچ وظیفهای نداریم. با بررسی در روایات مربوط به نشانه ها، هرگز حدیثی به این نکته اشاره نکرده و نشانه ها به طور مشخص در روایات ذکر شده است.
پیامهای زیانبار این دیدگاه، تعطیلی امر به معروف و نهی از منکر و نامشروع بودن حکومت اسلامی در عصر غیبت است که چیزی جز خواسته های دشمنان دین خدا نیست!
۷-۵٫ قیامهای پیش از ظهور
برخی افراد از ظاهر چند روایت اینگونه برداشت کردهاند که هر قیامی پیش از قیام حضرت مهدی (عج) ، محکوم به شکست و از نظر امامان معصوم (ع) مردود است!
در پاسخ باید گفت: که اجرای بسیاری از احکام اسلامی مانند اقامه حدود و قصاص و نیز جهاد با دشمنان و مبارزه فراگیر با فساد، جز با تشکیل حکومت اسلامی ممکن نیست؛ بنابراین تلاش برای برقراری نظام اسلامی، کاری پسندیده و مورد قبول است و نهی از قیام در بعضی از روایات؛ یعنی شرکت در قیامهای باطل که انگیزه الهی ندارد و یا قیامهایی که بدون توجه به شرایط و زمینه های لازم انجام میگیرد و یا حرکتهایی که به عنوان قیام مهدوی شروع میگردد؛ نه اینکه هر انقلاب و حرکتی که در مسیر اصلاح جامعه است، مردود شمرده شود.
تلاش در جهت تقویت علم و بصیرت در بین افراد جامعه، میتواند در مقابل کجاندیشیها و برداشتهای غلط از مفاهیم دینی، نقش اصلاحی بسزایی داشته باشد.
۷-۶٫ نشانه های ظهور
بحث نشانه ها به دلیل جذاب بودن و اینکه به نوعی پیشگویی از حوادث آینده است، همواره مورد توجه علاقهمندان بوده است؛ به همین دلیل همواره مورد طمع شیادان و بهرهگیری نادرست سادهلوحان بوده است. اگر چه برخی با انگیزه های خوبی، به تطبیق بعضی از حوادث بر نشانه ها پرداختهاند، اما از پیامدهای ناگوار آن مثل ایجاد امیدهای کاذب به نزدیک بودن ظهور و … غافل هستند.
ریشه این آسیب را میتوان در عواملی چون پندارهای نادرست، دخالت افراد غیر متخصص در مطالب فنی و تخصصی و عدم روشنگری کافی توسط علما و نداشتن عکسالعمل مناسب در مقابل مدعیان، جستوجو کرد.
در محل خود ثابت شد که نشانه های قابل قبول، فقط نشانه های حتمی ظهور است؛ آن هم همزمان و پس از ظهور و بعضی از اموری که به عنوان نشانه مطرح میشود ـ در روایات قابل قبول ـ ارتباطی با ظهور ندارد.
بنابراین به روشنی میتوان گفت تا کنون هیچ یک از نشانه های ظهور رخ نداده و تطبیق برخی از حوادث بر نشانه ها، غیر قابل قبول است.(۳)
به عنوان مثال در بحث نشانه های ظهور، حوادث بزرگی چون انقلاب اسلامی ایران، جنگ هشت ساله میان عراق و ایران، برخی حوادث اخیر در جهان غرب و مانند آن، اگر چه میتواند به نوعی در ارتباط با ظهور تفسیر شود؛ اما انطباق آن به طور دقیق با برخی روایات، کاری بس مشکل مینماید.
مثال دیگر اینکه یکی از نویسندگان پس از ذکر روایاتی در باره سفیانی مینویسد: با نقل روایات یاد شده به این نتیجه میرسیم که احتمال وجود دو سفیانی بعید نیست که نخستین سفیانی ـ همانگونه که در برخی از روایات به وجود حرف (شین)در نام او اشاره شده ـ همان (میشل افلق) رئیس حزب بعث (افلقی) عراق باشد و اگر نام او با صراحت در اخبار اهل بیت عصمت و طهارت (ع) نیامده، به خاطر پستی و حقارت او بوده است. البته روش اهل بیت (ع) پیوسته چنین است که معمولا کمتر کسی را به اسم یاد میکردهاند.(۴)
۷-۷٫ وقتگذاری برای ظهور
از آسیبهای فرهنگ مهدویت تعیین زمان برای ظهور حضرت مهدی (عج) است. در سخنان معصومان (ع) نه فقط از این کار نهی شده، بلکه تعیینکنندکان وقت از دروغگویان شمرده شده و دستور تکذیب آنها صادر شده است؛ چرا که حکمت الهی بر این است که وقت ظهور امام زمان (عج) بر بندگان مخفی بماند.
این تعیین وقت به گونه های مختلفی فرض و مثلا گفته میشود: «در فلان روز از فلان ماه از فلان سال؛ یا اینکه بگوید پیش از رسیدن فلان سال» و یا مثلا «جوانها به طور قطع ظهور را درک میکنند» و … متوسط عمر یک انسان اندازهای دارد و وقتی گفته میشود: فلان سنین به طور حتم خواهند دید، یعنی ظهور کمتر از سال متوسط عمر آنهاست. اینها و مانند آن همه تعیین وقت ظهور بوده که در روایات از آنها نهی شده است.
از پیامدهای ناگوار این آسیب، ایجاد ناامیدی پس از انقضای زمان مشخص است. بسیاری نابخردانه با تعیین زمان ظهور، امیدهای کاذبی را پدید آورده و پس از رسیدن زمان مورد نظر با تحقق نیافتن ظهور مشکلاتی ایجاد کردهاند! البته برخی نیز با مطرح کردن بحث «بدا» خواستهاند توجیهی دستوپا کنند که این خود آسیب دوبارهای شده است!
۷-۸٫ شتابزدگی در امر ظهور
از آسیبهای دیگر، عجله و شتاب برای تحقق ظهور است که در روایات مورد نکوهش واقع شده است. شاید یکی از دلیلهای نهی از عجله و شتاب زدگی در امر ظهور، آن است که به دنبال عجله، یاس و نومیدی در انسانِ منتظر، پدید میآید؛ آرامش و شکیبایی را از دست میدهد و حالت تسلیم او به حالت اعتراض و شکایت تبدیل و از تاخیر ظهور بیقرار میشود و گاهی به انکار امام، میرسد!!
روشنگری اندیشمندان نسبت به عواقب تعجیل و نیز بیان آثار صبر و تسلیم و رضا، میتواند بخشی از این آسیب را از بین ببرد. همچنین، تذکر به این نکته مهم که انجام وظیفه و حرکت در این مسیر و شناخت امام و راه و مرام او است میتواند تا حدودی در درمان این آفت موثر باشد.
۷-۹٫ روش نظامی حضرت
چگونگی برخورد حضرت مهدی (ع) با ستمگران و نابودی آنها به گونه های مختلف در روایات ذکر و تحلیلهایی در اینباره ارائه شده است.
در بعضی از آنها سخن از کشتارهای بسیار بزرگ و در برخی نیز تنظیم امور بدون کمترین خشونت و خونریزی مطرح شده است. بیگمان هردو دسته روایت و به دنبال آن تحلیلهای ارائه شده، آسیبهای خطرناکی را به این فرهنگ ارزشمند زده است.
معرفی حضرت به عنوان چهرهای خشونت طلب و خونریز، با روح آیات و رسالت پیامبران و اوصیا سازگاری ندارد و بر خلاف تصور این افراد، حضرت مهدی (عج) مظهر رافت و رحمت پروردگار است و مانند پیامبر بزرگوار اسلام (ص) ابتدا همگان را با بیان روشن و دلایل آشکار، به اسلام و قرآن میخواند و بیشتر مردم دعوت آن حضرت را پاسخ میدهند و به او میپیوندند. بنابراین امام (ع) فقط با مخالفان سرسخت و دشمنان ـ که آگاهانه از پذیرفتن حق سرباز میزنند و جز زبان شمشیر نمیفهمند ـ با سلاح برخورد میکند.
این دسته روایات ـ که برخی دارای ضعف سند هستند ـ دارای پیامدهایی همچون ایجاد دلزدگی و نفرت نسبت به امام، ترس و خوف از حضرت و عدم پذیرش امام به عنوان پدری مهربان و ناامیدی از انجام اعمال صالح به جهت ترس از عدم پذیرش توسط امام و … میباشد.
۱- ما در جلد دوم یک درس را به بحث ملاقات اختصاص دادیم علاقهمندان رجوع فرمایند.
۲- ر.ک: جمعی از نویسندگان، چشم به راه مهدی۴، ص ۳۵ـ ۳۴٫
۳- به بحث نشانه ها در همین کتاب مراجعه فرمایید.
۴- سید اسدالله هاشمی شهیدی، زمینهسازان انقلاب جهانی حضرت مهدی۴، ص ۵۸؛ و نیز نک: کورانی، علی، عصر ظهور؛ و ….
برگرفته از کتاب درس نامه مهدویت نوشته: خدامراد سلیمیان

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *