آثار تفقه در دین در روایات

امام موسی کاظم علیه السلام در بیان آثار و فوائد تفقّه در دین فرموده اند:
تَفَقَّهُوا فی دینِ اللهِ، فَانَّ الفِقهِ مِفتاحُ البَصیرَهِ وَ تَمامُ العِبادَهِ، وَ السَّبَبُ اِلَی المَنازِلِ الرَّفیعَهِ وَ الرُّتَبِ الجَلیلَهِ فِی الدّینِ وَ الدُّنیا.(۲)
در دین خدا تفقّه کنید. زیرا فقه، کلید بصیرت و کامل کننده عبادت است. (انسان را) به منزلت های والا مرتبه و درجات ارزشمند در دین و دنیا می رساند.
بصیرتی که یاری کنندگان امام زمان علیه السلام باید داشته باشند، از طریق تفقّه حاصل می شود و بدین وسیله آخرت و حتّی دنیای خود را به دست می آورند.
شاید حاصل شدن دنیا به وسیله تفقّه، در ابتدا عجیب به نظر آید. امّا با کمی دقّت روشن می شود که در واقع لذّت دنیا را کسانی که بیش تر عیش و نوش می کنند، نمی برند.

۱- توضیح این مطلب در فصل اوّل از بخش دوم آمده است.
۲- بحارالانوار/ ج۷۸/ ص۳۲۱/ ح۱۹٫
{صفحه۳۸۹}
به عنوان مثال، کودکی که با اسباب بازی خود مشغول بازی است، چه لذّتی می برد؟! آیا خوشگذرانی او کودکانه و از روی نادانی محسوب نمی شود؟ آیا خوشی او بیهوده نیست؟ هر عاقلی با دیدن او لبخندی زده، متذکّر می شود که او به چیزهای بی ارزشی دل خوش کرده و از واقعیّات دنیا چیزی نمی فهمد.
کسانی که به انواع امور مادّی دنیوی مثل پست و مقام و شهرت و … دل خوش می کنند، در حقیقت چیزی از لذّات واقعی- نه موهوم- دنیا نمی فهمند، بلکه لذّت دنیا را کسانی می برند که آن را نردبان آخرت خویش قرار داده اند، دنیا را محلّ تجارت می دانند(۱) و آگاهانه و از روی بصیرت دینی از آن کمال استفاده را می نمایند. اینان، این حقیقت را می چشند که لذّت دنیا لزوماً با امور حیوانی تامین نمی شود. مثلاً لذّتی که یک امام شناس از زیارت قبر سیّدالشّهدا علیه السلام در کربلا می برد، با هیچ یک از لذّات حیوانی قابل مقایسه نیست.
افراد عاقل با تفقّه در دین، در می یابند که چه عواملی ارزش دل خوشی دارند و اگر انسان بخواهد از دنیای خودش لذّت واقعی و بدون غفلت از واقعیّات ببرد، این لذّت را در کجا می تواند بیابد. با تفقّه در دین، می توان به درجه ای رسید که خوشی های انسان در مسیر رضای خدا قرار گیرد و لذّت های روحی و حتّی جسمانی اش هم عبادت خدا محسوب شود. بنابرانی عابد فقیه بر عابد غیر فقیه به مراتب رجحان می یابد و شیطان از مرگش بیش از هرکس دیگری خوشحال می شود. امام کاظم علیه السلام در ادامه روایت می فرمایند:
فَضلُ الفَقیهِ عَلَی العابِدِ کَفَضلِ الشَّمسِ عَلَی الکَواکِبِ، وَ مَن لَم یَتَفَقَّه فِی دینِهِ لَم یَرضَ اللهُ لَهُ عَمَلاً.(۲)

۱- امیرالمومنین علیه السلام فرموده اند: اِنَّ الدُّنیا… مَسجِدُ اَحبّاءاللهِ وَ مُصَلّی مَلائِکَهِ اللهِ وَ مَهبِطُ وَحیِ اللهِ وَ مَنجَرُ اَولِیاءِ اللهِ، اکتَسَبُوا فیهَا الرَّحمَهَ وَ رَبِحُوا فیهَا الجَنَّهَ (نهج البلاغه/ حکمت۱۳۱). همانا دنیا مسجد دوستان خدا، نمازخانه فرشتگان الهی، محلّ فرود وحی خدا، و محلّ تجارت اولیاء خداست که در آن رحمت الهی و بهشت را کسب می کنند.
۲- بحارالانوار/ ج۷۸/ ص۳۲۱/ ح۱۹٫
{صفحه۳۹۰}
برتری فقیه بر عابد (غیر فقیه)، مثل برتری خورشید بر ستارگان است. و کسی که فقاهت در دینش نداشته باشد، خدا به هیچ عمل او راضی نمی شود.
ستاره ها وقتی درخشندگی دارند که خورشید در آسمان نباشد. و زمانی که خورشید طلوع کند، ستاره ها محو می شوند. بنابراین همه عبادت کنندگان در برابر یک فقیه، چندان اثر بخش نیستند. ارزش عبادت به این است که انسان با فقاهت آن را انجام دهد؛ تا جایی که بدون تفقّه، هیچ عملی پذیرفته نمی شوند. امام امیرالمومنین علیه السلام فرموده اند:
لا خَیرَ فی عِبادَهٍ لَیسَ فیهَا تَفَقُّهٌ.(۱)
عبادتی که از روی تفقّه نباشد، خیری در آن نیست.
عبادتی هدف از خلقت و مورد رضای خدا است که برخاسته از تفقّه باشد. لذا همه خیرات که در راس آن ها رضای خالق متعال است، فقط به وسیله فقاهت در دین حاصل می شود. خدای منّان، هر خیری در زندگی انسان را از طریق تفقّه در دین جاری می سازد. امام صادق علیه السلام از قول پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم نقل فرموده اند:
اِذا اَرادَاللهُ بِعَبدٍ خَیراً فَقَّهَهُ فِی الدّینِ.(۲)
زمانی که خدا برای کسی خیر بخواهد، فقاهت در دین به او عطا می کند.
امام صادق علیه السلام خیر را، نه در پول و شهرت و مقام و دیگر امور دنیایی بلکه در فقاهت دینی خلاصه کرده اند. به خاطر اهمیّت و نقش مهمّ فقه دین، پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و ائمّه علیهم السلام سعی می کردند به روش هاهی مختلف، مردم را به سوی آن ترغیب نمایند و اهمال کاران در تفقّه را مورد سرزنش قرار می دادند. رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمودند:
اُفٍّ لِکُلٍّ مُسلِمٍ لا یَجعَلُ فِی کُلِّ جُمعَهٍ یَوماً یَتَفَقَّهُ فیهِ اَمیرَ دینِهِ وَ یَساَلُ عَن دینِهِ.(۳)

۱- بحارالانوار/ ج۷۸/ ص۴۱/ ح۲۴٫
۲- بحارالانوار/ ج۱/ ص۲۱۷/ ح۳۳٫
۳- بحارالانوار/ ج۱/ ص۱۷۶/ ح۴۴٫
{صفحه۳۹۱}
اف بر هر مسلمانی که در هر هفته روزی را قرار ندهد که در آن روز، امر دینش را تفقّه کند و از دینش سوال نماید.
عبارت «کلّ جمعه» یعنی هر هفته که از یک جمعه تا جمعه بعد ادامه می یابد. البتّه درباره خاصّ روز جمعه سفارش شده است که انسان مقداری از امور دنیوی را کنار بگذارد و به آخرتش برسد، امّا به هر حال انسان در هفته حدّاقل یک روز باید دنبال تفقّه در امر دینش برود.
حال باید دید که تفقّه در دین که این قدر به آن سفارش شده و از خصوصیّات یاوران امام زمان علیه السلام است، یعنی چه؟ و چگونه حاصل می شود؟
برگرفته از کتاب آفتاب در غربت نوشته آقای محمد بنی هاشمی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *